شناسایی گیاهان دارویی اصیل از نمونههای تقلبی: روشها، چالشها و راهکارها
نویسندگان
محمدرضا عابدی
دکتری شیمی تجزیه، مدیر آموزش مؤسسه آزاد فنی و حرفهای ماه نشان
فاطمه اسلامی
کارشناس ارشد شیمی دارویی، مدرس مؤسسه آزاد فنی و حرفهای ماه نشان
سید علی هاشمی مهنه
مؤسس مؤسسه آزاد فنی و حرفهای ماه نشان
چکیده
افزایش تقاضا برای گیاهان دارویی و فرآوردههای گیاهی در سالهای اخیر، موجب گسترش بازار این محصولات در سراسر جهان شده است. در کنار این رشد، پدیده تقلب، جایگزینی گونههای ارزانتر، اختلاط با مواد خارجی و عرضه گیاهان با هویت نادرست نیز افزایش یافته است. استفاده از گیاهان دارویی تقلبی نه تنها موجب کاهش اثرات درمانی میشود، بلکه در برخی موارد میتواند منجر به بروز مسمومیت و عوارض جدی گردد. از این رو، شناسایی اصالت گیاهان دارویی از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این مقاله مهمترین روشهای تشخیص گیاهان دارویی اصیل از نمونههای تقلبی شامل بررسیهای ریختشناسی، آناتومیکی، شیمیایی و مولکولی مورد بررسی قرار میگیرد.
کلیدواژهها: گیاهان دارویی، تقلب، شناسایی اصالت، DNA بارکدینگ، فارماکوگنوزی، کنترل کیفیت
مقدمه
گیاهان دارویی هزاران سال است که در درمان بیماریها مورد استفاده قرار میگیرند و امروزه نیز بخش مهمی از صنایع دارویی، آرایشی و غذایی را تشکیل میدهند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) گزارش کرده است که بخش قابل توجهی از جمعیت جهان برای مراقبتهای اولیه سلامت از فرآوردههای گیاهی استفاده میکنند. به همین دلیل تضمین کیفیت و اصالت مواد گیاهی اهمیت فراوانی دارد.
تقلب در گیاهان دارویی میتواند به شکلهای مختلفی رخ دهد؛ از جمله جایگزینی کامل یک گونه با گونهای مشابه، اختلاط عمدی با مواد ارزانقیمت، استفاده از بخشهای نامناسب گیاه، یا عرضه گیاهان کهنه و فاقد مواد مؤثره. این مسئله علاوه بر خسارت اقتصادی، میتواند سلامت مصرفکنندگان را نیز به خطر اندازد.
انواع تقلب در گیاهان دارویی
تقلب در گیاهان دارویی معمولاً در یکی از اشکال زیر مشاهده میشود:
- جایگزینی گونهای (Substitution): استفاده از گونهای مشابه به جای گیاه اصلی.
- اختلاط (Adulteration): افزودن مواد خارجی برای افزایش وزن یا حجم محصول.
- استفاده از اندام نامناسب گیاه: بهعنوان مثال استفاده از ساقه به جای ریشه یا برگ.
- کاهش کیفیت بر اثر نگهداری نامناسب: تخریب مواد مؤثره در اثر رطوبت، نور یا حرارت.
- برچسبگذاری نادرست: عرضه محصول با نام علمی یا نام رایج اشتباه.
روشهای تشخیص گیاهان دارویی اصیل
1) بررسیهای ظاهری و ریختشناسی
اولین و سادهترین روش تشخیص اصالت گیاهان دارویی، ارزیابی ویژگیهای ظاهری آنها است. در این روش مواردی مانند:
- شکل برگ
- رنگ
- اندازه
- نوع حاشیه برگ
- بو
- طعم
- وجود کرکها یا خارها
مورد بررسی قرار میگیرد.
این روش در گیاهان کامل و دستنخورده بسیار مؤثر است، اما در مورد نمونههای پودر شده یا فرآوریشده کارایی محدودی دارد.
2) مطالعات میکروسکوپی و آناتومیکی
فارماکوگنوزی سنتی به طور گسترده از بررسیهای میکروسکوپی برای تشخیص گیاهان دارویی استفاده میکند. ویژگیهایی مانند:
- نوع روزنهها
- شکل سلولهای اپیدرمی
- وجود کریستالهای اگزالات کلسیم
- ساختار آوندها
- نوع تارهای پوششی و غدهای
میتوانند برای شناسایی گونههای گیاهی مورد استفاده قرار گیرند.
طبق دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت، بررسی میکروسکوپی یکی از مهمترین ابزارهای تشخیص ناخالصیها و مواد خارجی در گیاهان دارویی به شمار میرود.
3) روشهای شیمیایی و کروماتوگرافی
در این روشها ترکیبات مؤثره گیاه اندازهگیری و با نمونه استاندارد مقایسه میشوند.
مهمترین تکنیکهای مورد استفاده عبارتاند از:
- کروماتوگرافی لایه نازک (TLC)
- کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC)
- کروماتوگرافی گازی (GC)
- طیفسنجی جرمی (MS)
هر گیاه دارویی دارای الگوی شیمیایی یا «اثر انگشت شیمیایی» خاصی است که میتواند برای تأیید اصالت آن استفاده شود. به عنوان مثال میزان و نسبت ترکیبات فنولی، آلکالوئیدی یا اسانسی در گونههای مختلف متفاوت است.
4) DNA بارکدینگ و روشهای مولکولی
در سالهای اخیر روشهای مولکولی به عنوان دقیقترین ابزار شناسایی گیاهان دارویی معرفی شدهاند. در این روش بخشهای مشخصی از DNA گیاه استخراج و تعیین توالی میشوند.
مزایای این روش عبارتاند از:
- دقت بالا
- عدم وابستگی به سن گیاه
- امکان شناسایی نمونههای پودر شده
- توانایی تشخیص گونههای بسیار نزدیک به یکدیگر
مطالعات متعدد نشان دادهاند که تکنیکهای DNA Barcoding، SCAR و LAMP در تشخیص تقلب و جایگزینی گونهای بسیار مؤثر هستند.
نمونههایی از گیاهان دارویی که بیشتر دچار تقلب میشوند
برخی گیاهان دارویی به دلیل ارزش اقتصادی بالا بیشتر در معرض تقلب قرار دارند:
- زعفران (Crocus sativus)
- جینسنگ (Panax ginseng)
- بابونه (Matricaria chamomilla)
- گل گاوزبان
- آویشن
- شیرینبیان
- سنبلالطیب
در بسیاری از موارد، گونههای ارزانتر یا بخشهای کمارزش گیاه به جای ماده اصلی عرضه میشوند که موجب کاهش اثربخشی درمانی میگردد.
راهکارهای جلوگیری از تقلب
برای کاهش احتمال عرضه گیاهان دارویی تقلبی، اقدامات زیر پیشنهاد میشود:
- خرید از تأمینکنندگان معتبر.
- استفاده از نمونههای مرجع استاندارد.
- آموزش کارشناسان و فروشندگان گیاهان دارویی.
- تدوین استانداردهای ملی و منطقهای.
- استفاده همزمان از روشهای ریختشناسی، شیمیایی و مولکولی.
- ایجاد سیستم رهگیری و مستندسازی زنجیره تأمین گیاهان دارویی.
نتیجهگیری
با گسترش مصرف گیاهان دارویی، تضمین اصالت و کیفیت این محصولات به یکی از مهمترین چالشهای حوزه سلامت تبدیل شده است. اگرچه روشهای سنتی مانند بررسی ظاهری و میکروسکوپی همچنان کاربرد فراوانی دارند، اما استفاده از تکنیکهای پیشرفته شیمیایی و مولکولی، به ویژه DNA بارکدینگ، دقت شناسایی را به طور چشمگیری افزایش داده است. ترکیب روشهای مختلف کنترل کیفیت میتواند نقش مهمی در جلوگیری از تقلب، افزایش ایمنی مصرفکنندگان و توسعه پایدار بازار گیاهان دارویی ایفا کند.
منابع
- World Health Organization. Quality Control Methods for Medicinal Plant Materials. Geneva: WHO; 1998.
- World Health Organization. Quality Control Methods for Herbal Materials. Geneva: WHO; 2011.
- Mishra P, Kumar A, Nagireddy A, et al. Authentication of medicinal plants by DNA markers. Plant Gene. 2015;4:83–99. DOI:10.1016/j.plgene.2015.10.002.
- Abubakar BM, Salleh FM, Omar MSS, Wagiran A. Review: DNA Barcoding and Chromatography Fingerprints for the Authentication of Botanicals in Herbal Medicinal Products. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. 2017;2017:1352948. DOI:10.1155/2017/1352948.
- Raclariu AC, Heinrich M, Ichim MC, de Boer H. Benefits and limitations of DNA barcoding and metabarcoding in herbal product authentication. Phytochemical Analysis. 2018.
- Techen N, Parveen I, Pan Z, Khan IA. DNA barcoding of medicinal plant material for identification. Trends in Biotechnology. 2014;32(9):461–471.
- Schmidt M, Thomsen M. New WHO Guideline and EC Directives on Traceability of Herbal Raw Material. 2004.
دیدگاهتان را بنویسید